Wet- en regelgeving

Gezamenlijke verantwoordelijkheid van ketenpartijen

Veiligheid in de bouw omvat naast de veiligheid op de bouwplaats (veilig bouwen, arbo en gezondheid) ook de veiligheid van het bouwwerk (o.a. constructieve veiligheid) en omgevingsveiligheid (samen veilig bouwen). Een belangrijk verschil van veilig bouwen ten opzichte van veilig werken is dat bij veilig bouwen de aannemer niet alleen verantwoordelijk is voor de veiligheid, maar dat de opdrachtgever, constructeur, architect, onderaannemers en leveranciers ook een belangrijke bijdrage leveren. Alle partijen gezamenlijk moeten ervoor zorgen dat er veilig gebouwd kan worden. Een ieder moet zich dan ook bewust zijn van zijn rol in het geheel en de wettelijke verplichtingen die hij daarbij heeft. Daarbij is het belangrijk om goede afspraken te maken over wie waarvoor verantwoordelijk is.

Constructieve veiligheid

Constructieve veiligheid heeft betrekking op het risico van het (gedeeltelijk) bezwijken van een constructie. Dit kan zowel een tijdelijke of hulpconstructie zijn die tijdens de uitvoering bezwijkt, als de definitieve constructie die tijdens de uitvoering of na oplevering bezwijkt. Bekende voorbeelden zijn het gedeeltelijk instorten van de parkeergarage bij Eindhoven Airport en het tribunedak van het AZ-stadion.

Constructieve veiligheid in wet- en regelgeving
Tijdens de ontwerpfase ligt de verantwoordelijkheid voor constructieve veiligheid met name bij de opdrachtgever, zo blijkt uit artikel 2.26 Arbeidsomstandighedenbesluit. Hij moet ervoor zorgen dat de mensen op de bouw het werk veilig kunnen uitvoeren. Hij stelt daarvoor een veiligheids- en gezondheidsplan op met de specifieke gevaren bij dit werk (art. 2.28 Arbeidsomstandighedenbesluit). Een standaardverhaal is dus niet voldoende.
Tijdens de uitvoering moet degene die het bouwwerk bouwt of laat bouwen ervoor zorgen dat er geen gevaar voor de gezondheid of veiligheid ontstaat (art. 1a Woningwet). Dit is dus zowel de opdrachtgever als de aannemer.
Na oplevering moet een gebouw volgens het Bouwbesluit voldoende bestand zijn tegen de daarop werkende krachten (art. 2.1 Bouwbesluit 2012). De eigenaar van het bouwwerk draagt er zorg voor dat als gevolg van de staat van dat bouwwerk geen gevaar voor de gezondheid of veiligheid ontstaat (art. 1a Woningwet).

Constructieve veiligheid in algemene voorwaarden
Bij een traditioneel contract is het de opdrachtgever die zorgt voor een ontwerp en voert de aannemer dit vervolgens uit. In de standaard algemene voorwaarden die in de bouw van toepassing zijn, staat dat de opdrachtgever in deze situatie verantwoordelijk is voor de door of namens hem voorgeschreven constructies en werkwijzen (par. 5 lid 2 UAV 2012). De aannemer moet dan wel waarschuwen als hij hierin fouten ontdekt, maar hoeft het werk van de architect of constructeur niet over te doen (par. 6 lid 14 UAV 2012).
Bij geïntegreerde contracten voert de aannemer niet alleen uit, maar maakt hij ook het ontwerp op basis van de informatie van de opdrachtgever. In deze situatie moet de aannemer volgens de standaard algemene voorwaarden er voor zorgen dat het ontwerp en de uitvoering zodanig zijn dat het werk voldoet aan de overeengekomen eisen (par 4-1 UAV-gc 2005). Wel is de opdrachtgever verantwoordelijk voor de inhoud van alle informatie die hij aan de aannemer verstrekt (par. 3-2 UAV-gc 2005).

Omgevingsveiligheid

Omgevingsveiligheid heeft betrekking op de risico’s die buiten de bouwplaats ontstaan door de bouwwerkzaamheden. Denk daarbij bijvoorbeeld aan verkeer dat omgeleid moet worden of vallende bouwmaterialen. Bekende voorbeelden zijn het ongeval in de Rijnstraat in Den Haag waarbij steigerdelen uit een hijskraan op een voorbijganger vielen, en het ongeval in Alphen aan den Rijn waarbij een hijskraan is omgevallen wat de nodige gevaren voor omwonenden heeft opgeleverd.

Omgevingsveiligheid in wet- en regelgeving
In het veiligheids- en gezondheidsplan (V&G plan) dat de opdrachtgever in de ontwerpfase moet opstellen (art. 2.28 Arbeidsomstandighedenbesluit) moet een inventarisatie zitten van de specifieke gevaren van de bouwwerkzaamheden voor “doorgaande exploitatiewerkzaamheden”. Hiermee wordt bedoeld alles wat in de omgeving gebeurt. Degene die de vergunning aanvraagt (meestal de opdrachtgever) moet hierbij ook aandacht besteden aan de veiligheid voor de omgeving. Daarbij moet hij ook een veiligheidsafstand vrijhouden bepaald volgens paragraaf 6.2 van de Landelijke richtlijn Bouw- en sloopveiligheid, versie 1.2 augustus 2018. 
Bij het uitvoeren van bouw- of sloopwerkzaamheden worden maatregelen getroffen ter voorkoming van letsel van personen op een aangrenzend perceel of een aan het bouw- of sloopterrein grenzende openbare weg, openbaar water of openbaar groen (art. 8.2 Bouwbesluit 2012). Hiervoor is zowel de opdrachtgever als de aannemer verantwoordelijk. Op grond van het Bouwbesluit kan de gemeente vooraf een bouwveiligheidsplan eisen (art. 8.7 Bouwbesluit 2012). Ook schrijven sommige gemeenten het opstellen van een risicomatrix voor.
Als bij het uitvoeren van de bouwwerkzaamheden gevaar kan ontstaan voor de veiligheid van andere personen dan zijn eigen werknemers op de bouwplaats of in de onmiddellijke omgeving daarvan, moet de aannemer maatregelen treffen ter voorkoming van dat gevaar (art. 10 Arbeidsomstandighedenwet).
Bij omgevingsveiligheid is er sprake van een gezamenlijke verantwoordelijkheid van opdrachtgever en aannemer. Dit heeft soms tot gevolg dat de een na de ander wijst en niemand de verantwoordelijkheid neemt, of er bijvoorbeeld discussie ontstaat over de kosten van de extra veiligheidsmaatregelen. Er zijn plannen om bij wet een coördinator omgevingsveiligheid verplicht te stellen om deze zaken te vermijden.

Omgevingsveiligheid in algemene voorwaarden
In de standaard algemene voorwaarden in de bouw zijn geen specifieke bepalingen opgenomen met betrekking tot omgevingsveiligheid. Wel kan een aannemer ervoor kiezen om het project aan te melden bij Bewuste Bouwers. De gedragscode van Bewuste Bouwers kijkt naar vijf aspecten: Omgeving, Veilig, Vakmensen, Milieu en Verzorgd. Door middel van audits en mysterie-bezoekers wordt gecontroleerd of het project aan de eisen voldoet.

© Bouwend Nederland